Anna Björk Einarsdóttir – abe3@hi.is”abe3@hi.is

Náttúra
Í kvöld eru stórtónleikar Bjarkar og Sigur rósar í Laugardalnum. Tónleikarnir eru haldnir til að vekja athygli á stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar sem Björk og Sigur rós hafa lýst yfir andstöðu við. Megin röksemdin sem liggur að baki málflutningi Bjarkar gegn stóriðju á Íslandi er sú að stóriðjan skaði ímynd Íslands erlendis og eyðileggi þannig atvinnutækifæri annarra Íslendinga sem byggja lifibrauð sitt á þeirri ímynd að Ísland sé ósnortið land, kröftugt og ótamið. Með virkjunum, álverum og olíuhreinsunarstöðvum skaðist ímyndin um ósnortna og villta íslenska náttúru og þar með markaðsstaða þeirra framleiðsluvara sem markvisst hafa verið tengdar íslenskri náttúru; t.d. tónlist Bjarkar og Sigur rósar sem og landbúnaðar- og fiskafurðir.

Í greininni „Myndanir og myndbreytingar“ greinir Úlfhildur Dagsdóttir, bókmenntafræðingur, mikilvægi íslenskrar náttúru í ímynd og verkum Bjarkar og þá sérstaklega í myndböndum hennar. Úlfhildur segir að íslensk náttúra leiki til að mynda stóran þátt í myndbandi Bjarkar við lagið „Jóga“ en þar „sveiflast hið rómaða landslag Íslands hjá, hver póstkortaímyndin rekur aðra, ár flæða um sanda, leir skiptir litum, mosi, hraun og eyðileg fjöll“ (bls. 411-412). Úlfhildur segir að í raun minni þessi framsetning á náttúru Íslands á ljósmyndir Páls Stefánssonar sem hún segir að hafi mótað sjónræna ímynd Íslands að nokkru leyti en hún bendir þó réttilega á að Björk snúi í myndbandinu upp á þessa ímynd þar eð í ljós kemur að landslagið sem Björk er stödd í er tölvugert og í raun er Björkin í myndbandinu einnig tölvugerð vera.

Þennan umsnúning sem finna má í myndbandinu, þegar ósnortin náttúra (sem ef til vill er hvergi til nema á póstkortum) breytist í tölvugert landslag, greinir Úlfhildur sem hluta af upplausn þeirra andstæðukerfa sem hingað til hafi einkennt vestræna hugsun og heimspeki. Samkvæmt Úlfhildi þá leitar Björk ekki einungis út úr „þessu þrönga kerfi, heldur stefnir hún því sjálfu í hættu“ með því að blanda saman náttúruímynd Íslands og tækni (bls. 413). Úlfhildur leggur þó áherslu á að með þessu sé Björk ekki að hafna ósnortinni náttúru heldur sé náttúru og tækni stillt upp samhliða: „náttúran tekur á sig tæknilegan blæ, og tæknin verður náttúruleg, lifandi“ í meðförum Bjarkar (bls. 416).

Rómantík og Krútt
Í greiningu sinni stillir Úlfhildur Dagsdóttir notkun Bjarkar á náttúru Íslands upp sem andstæðu þeirrar rómantísku náttúruímyndar sem birtist í „ættjarðarkveðskap skáldanna“ (bls. 414). Úlfhildur nefnir ekki nákvæmlega hvaða skáldskap hún á við þegar hún talar um „ættjarðarkveðskap skáldanna“ en ætla má að hér sé verið að vísa til nokkuð breiðs hóps íslenskra skálda sem kenndir eru við rómantík. Þó má benda á að samhliða náttúrudýrkun má finna í rómantískum skáldskap mikla trú á tækni og framfarir. Gott dæmi um skáld sem sameinar í ímynd sinni og verkum, á svipaðan hátt og Björk gerir, íslenska ósnortna náttúru og nýjustu vísindi og tækni síns tíma er ættjarðarskáldið eina, Jónas Hallgrímsson. Í Íslenskri bókmenntasögu III er skáldskapur Jónasar til að mynda settur í samhengi við vísindastörf hans og áhersla lögð á samruna þessara sviða í skáldskap Jónasar frekar en aðskilnað (bls. 330-335).

Ef til vill er samruni náttúru og tækni/vísinda í ímynd íslenskra listamanna og þar með upplausn þeirrar tvíhyggju sem Úlfhildur telur að hafi einkennt vestræna hugsun fram til þessa ekki jafn ný af nálinni og hún vill vera láta. Hugsanlega eru fleiri sameiginlegir fletir, á verkum og ímynd Bjarkar og skálda á borð við Jónas Hallgrímsson, en andstæðir. Þá er mun nærtækara að skoða muninn á birtingarmynd íslenskrar náttúru í verkum Bjarkar og Sigur rósar því sú andstæða sem Úlfhildur sér á verkum Bjarkar og rómantískra ættjarðarskálda má einnig finna á milli Bjarkar og Sigur rósar því þótt íslensk náttúra skipi veigamikinn sess í myndböndum Sigur rósar og í öllu kynningarefni um hljómsveitina þá er ekki að finna í verkum þeirra samruna íslenskrar náttúru og tækni líkt og er algengt í verkum Bjarkar. Gott dæmi um hlutverk íslenskrar náttúru í verkum og ímynd Sigur rósar er heimildamynd um tónleikaferðalag þeirra um Ísland síðastliðið sumar, Heima. Þar birtist íslensk náttúra frekar sem bakgrunnur hljómsveitarinnar en efniviður hennar, hún er sá heimur sem Sigur rós kemur úr, stórfenglegur en jafnframt einfaldur heimur eða eins og Kjartan Sveinsson segir í Heima: „It´s kind of a safe haven for us, Iceland. We are left on our own here.“

Ef Úlfhildur á hins vegar við síðrómantísk skáld þegar hún talar um „ættjarðarkveðskap skáldanna“ þá blasir við ákveðin andstæða milli Bjarkar og þeirra, þ.e. síðrómantíkin einkennist frekar en skáldskapur Jónasar Hallgrímssonar af upphafningu á ósnortinni náttúru í andstæðu við hið mannlega, þ.e.a.s. af tvíhyggju milli náttúru og manns og náttúru og tækni. Það er hins vegar áhugavert hve auðvelt er að tengja verk Sigur rósar síðrómantíkinni á svipaðan hátt og hægt er að tengja verk Bjarkar við rómantík. Ef við föllumst á það að Björk sé Jónas Hallgrímsson okkar tíma þá mætti ennfremur segja að Sigur rós sé okkar tíma Steingrímur Thorsteinsson, eitt höfuðskálda síðrómantíkurinnar. Í verkum Steingríms birtist náttúran sem griðarstaður langt í burtu frá mannheimum og gegnir svipuðu hlutverki og hún gerir í myndböndum Sigur rósar og í myndinni Heima. Þá mætti ef til vill segja að Sigur rós endurveki hjarðljóð Steingríms, því hjá báðum má finna sömu nostalgíuna eftir hreinni og tærri bernsku ómengaðri af heimi þeirra fullorðnu. Margt er nefnilega líkt með ljóðum eins og „Smaladrengurinn“ og „Draumur hjarðsveinsins“ og þeirri drengja- og bernskufílíu sem er svo áberandi í verkum Sigur rósar og nægir þar að nefna „barnslega“ texta, lög og myndbönd eins og „Flugfrelsarann“, „Viðrar vel til loftárása“, „Glósóla“ og síðast en ekki síst glænýtt mynd við lagið „Gobbledigook“ þar sem bernska ósnortin af syndafalli fullorðinsáranna er í forgrunni.

Það er mikilvægt að sjá vinnu Bjarkar og Sigur rósar í samhengi við íslenska bókmenntasögu, frekar en í andstöðu við hana eða sem rof, því eins og við höfum séð eru fleiri sameiginlegir fletir á rómantík, og því sem er stundum kallað krútt í íslenskri menningarumræðu, en andstæðir. Þróun rómantíkurinnar til síðrómatíkur er ef til vill ekki svo ósvipuð þróun krúttsins (Björk) yfir í síðkrútt (Sigur rós). Í upphafi stefnanna birtist íslensk náttúra í samspili við tækni og vísindi síns tíma en þróast síðan yfir í að leika annað hlutverkið í andstæðuparinu góðkunna maður/náttúra. Það getur því verið takmarkandi að skoða verk Bjarkar, krúttanna eða póstmódernistanna almennt, sem rof við bókmenntasöguna frekar en framhald hennar. Slík heimsrofasýn einkennir oft á tíðum umræður og skilgreiningar á póstmódernisma, sérstaklega þegar honum er stillt upp sem andstæðu stefna á borð við módernisma, húmanisma og upplýsingar. Þá er póstmódernismanum eignaður ýmsar hugmyndir í andstöðu við þessar stefnur þótt sömu hugmyndir leiki stórt hlutverk innan þeirra og eigi jafnvel rætur sínar að rekja til þeirra.

Póstmódernismi
Það er auðvitað rétt hjá Úlfhildi Dagsdóttur að staðsetja Björk fræðilega innan heimspeki póstmódernismans því í verkum Bjarkar og ímynd hennar má finna mörg af einkennum hans. Úlfhildur bendir til að mynda á hvernig Björk vinnur með ólíkar tónlistarstefnur og form á plötum sínum frekar en að búa til einn Bjarkartón. Þá má benda á hversu gjöfult samstarf Bjarkar við aðra listamenn hefur verið, í verkum Bjarkar megi finna verk annarra listamanna þótt allir starfi þeir undir formerkjum og stjórn hennar. Sérstaða Bjarkar sem póstmódernísk listamanns felst þó í því hversu mikið vald hún hefur á hinu póstmóderníska formi (eða formleysi), þ.e. rödd Bjarkar og persóna myndar ákveðinn kjarna í verkum hennar sem Úlfhildur telur að skapi þá hugmynd að ímynd Bjarkar sé „‘einlægari’ en margar af þeim ímyndum sem birtast og hverfa á stjörnuhimnum dægurmenningar“ (bls. 396). En Úlfhildur bendir réttilega á að slík einlægni sé að sjálfsögðu ómöguleg í hinum meðvitaða heimi dægurmenningar og segir að réttara væri að tala um „eins konar meðvitaða einlægni“ í þessu samhengi.

Þessi „meðvitaða einlægni“ segir Úlfhildur að Björk skapi með „barnslegri ímynd sinni“ sem tengist náið ímynd náttúrubarnsins sem Björk heldur á lofti en þar gegnir hugmyndin um Ísland sem land frumkrafta og hreinnar og villtrar náttúru mikilvægu hlutverki og þá sérstaklega tenging þessara hugmynda við upprunaleika og hreinleika landsins. Þessi tenging Bjarkar við Ísland og þær hugmyndir sem fylgja landinu hefur gert það að verkum að Björk hefur tekist að skapa ákveðin kjarna í verkum sínum og ímynd með söngrödd sinni og persónu. Það eina sem breytist aldrei við Björk er röddin og persóna hennar, allt annað: útlit, tónlist, stíll og stefna er háð breytingum. Þessu má líkja við virkni vörumerkja í markaðsvæddum samfélögum dagsins í dag. Vörumerki eru oftar en ekki það eina sem fyrirtæki breyta ekki, þótt markaðsherferðir og varan sjálf, t.d. útlit eða bragð geti breyst. Vörumerkið gegnir því hlutverki að skapa trúverðugleika, einlægni og hefð. Eitt besta dæmið um langlífi vörumerkja er merki Kóka kóla fyrirtækisins. Þótt kók sé framleitt um allan heim, á ólíkan hátt og við misjöfn skilyrði (kók í Bandaríkjunum er framleitt úr kornsýrópi á meðan íslenskt kók er framleitt úr sykri og íslensku vatni svo dæmi sé tekið) og markaðsherferðir kóks breytist, þá er vörumerkið ávallt hið sama: „Always Coca Cola“.

Breytingin frá módernisma yfir í póstmódernisma er oft sett í samhengi við breytingar á efnahagskerfinu á 20. öld, þ.e. frá kapítalisma yfir í síðkapítalisma. Þá er upplausn póstmódernismans, stílleysi hans, söguleysi og fleiri einkenni sett í samhengi við virkni stórfyrirtækja síðkapítalismans. Það er ekki erfitt að sjá Björk í samhengi við þessar breytingar því eins og Úlfhildur bendir á þá hefur Björk engan einn stíl sem einkennir list hennar. Segja má að starf hennar felist fyrst og fremst í því að halda utan um ímyndina og vörumerkið Björk. Hún fær aðra listamenn til að vinna fyrir sig undir sínu merki (t.d. grænlenskan stúlknakór, tónlistarfólk, kvikmyndargerðarmenn, fatahönnuði, ljósmyndara, grafíska hönnuði og svona mætti lengi telja) sem kalla mætti undirverktaka hennar. Í þessu samhengi má velta fyrir sér hvort Björk sem listamaður vinni ekki á svipaðan hátt og á sömu forsendum og alþjóðleg risafyrirtæki (multinational corporation) gera í dag.

Ímynd Íslands
Sá munur sem er á notkun íslenskrar náttúru í höfundarverki og ímynd Bjarkar og Sigur rósar kemur ekki í veg fyrir að þau sameinast í baráttu íslenskri náttúru og ímynd hennar til verndar. Tónleikarnir í kvöld eru haldnir að frumkvæði Bjarkar og markmið þeirra er „að fá fólk til að huga að náttúru og náttúruvernd á Íslandi og á heimsvísu” eins og segir í fréttatilkynningu fyrir tónleikana á heimasíðu Smekkleysu. Þá er ætlunin að safna fjármunum til að koma á fót nýrri heimasíðu um náttúruvernd þar sem hægt verður að skoða ósnortna náttúru og áhrif stóriðjunnar á þau auk þess sem ýmiskonar fræðsluefni um íslenska náttúru sem og hringitónar fyrir farsíma verða aðgengilegir á síðunni (sem er auðvitað frábært dæmi um samruna tækni og náttúru). Síðunni er ætlað að veita „skemmtun og fræðsl[u]“ frekar en áróður frá „fúlum náttúruverndarskæruliðum“ að sögn Bjarkar (24 Stundir 06.06.08).

Íslensk, ósnortin og kröftug náttúra gegnir veigamiklu hlutverki í ímyndsköpun Bjarkar og Sigur rósar og því má ætla að Björk og Sigur rós hafi hagsmuna að gæta þegar kemur að ímynd Íslands og áhrifum stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar á þá ímynd. Björk ræddi þessa hlið málsins á blaðamannafundi sem haldin var í tengslum við tónleikana en þar lagði hún áherslu á að ímynd Íslands myndi óhjákvæmilega skaðast af stóriðjustefnunni og þar með ferðaþjónusta í landinu sem og þeir listamenn sem eru „að ná árangri erlendis“ en sá árangur „gengur mikið út á að við séum hrein, tengd náttúrunni og fleira í þeim dúr“ (Mbl 31.05.08).

Björk leggur ennfremur áherslu á að stóriðjan hefti aðra atvinnuvegi í landinu, komi í veg fyrir nýsköpun og fjölbreytni og geri Íslendinga háða einu amerísku álfyrirtæki sem skaði sjálfstæði þjóðarinnar. Sjálfstæði Íslendinga er Björk hugleikið en í opnuviðtali í síðasta tölublaði Grapevine líkir hún þjóðum við listamenn og segir það mikilvægt fyrir þá að halda í sjálfstæði sitt í stað þess að grípa á lofti lausnir og samninga sem tryggi þeim skjótfengin gróða á kostnað listræns sjálfstæðis. Björk leggur áherslu á það að hún hafi aldrei selt sig og þótt það hafi oft verið fjárhagslega erfitt hafi það borgað sig þegar til lengri tíma er litið.

Málflutningur Bjarkar er í raun samhljóða þeirri umræðu sem finna má í Draumlandinu eftir Andra Snæ Magnason og hjá Framtíðarlandinu, en þau samtök voru stofnuð í kringum baráttuna gegn Kárahnjúkavirkjun sumarið 2006. Málflutningur hennar er því ekki nýr af nálinni en rök af svipuðu tagi hafi óspart verið notuð í baráttunni gegn stóriðjustefnunni. Það sem er hins vegar áhugavert við málflutning Bjarkar, Andra Snæs og Framtíðarlandsins, svo fáeinir séu nefndir, er að hann er nær samhljóða þeim málflutningi sem finna má í nýlegri skýrslu sem gerð var um ímynd Íslands fyrir forsætisráðuneytið.

Ímyndarkjarni Íslands
Skýrslan „Ímynd Íslands. Styrkur, staða og stefna“ var unnin af nefnd á vegum forsætisráðuneytisins undir stjórn Svövu Grönfeldt, rektors Háskólans í Reykjavík. Í skýrslunni er lögð áhersla á sérstæði íslenskrar náttúru, sjálfstæði þjóðarinnar og kraft. Í raun liggur hin sérstaka náttúra Íslands allri skýrslunni til grundvallar og eru einkenni hennar yfirfærð á atvinnulífið og fólkið í landinu. Nefndin leggur til að unnið verði með svokallaðan „kjarna“ þegar kemur að mótun sterkrar ímyndar fyrir Ísland og svo verði byggt ofan á hann. Þessi kjarni er „kraftur, frelsi og friður“ sem nefndin telur að „farsælt [sé] að byggja [á] jákvæða og sanna ímynd af landi og þjóð“ (bls. 5). Nauðsynlegt þykir að veita auknum fjármunum úr ríkissjóði til að samræma ímyndaruppbyggingu landsins en nefndin telur að ímynd Íslands sé afar veikburða og smá erlendis. Sterk ímynd og aðgerðarstefna geti komið að góðum notum þegar áföll dynja á ímyndinni, til að mynda þegar erlendir fjölmiðlar fjalla á neikvæðum nótum um landið, og geta dregið úr skaðanum sem slík umfjöllun getur valdið.

Þótt nefndin telji að ímyndin verði að byggja á gildum sem séu „sönn eða „ekta“ og eigi sér djúpar rætur“ (bls. 24) þá segir einnig í skýrslunni að ímynd geti byggst á sögusögnum, getgátum og jafnvel ranghugmyndum. Tilgangur þess að skapa ímynd fyrir Ísland sem byggir á hugtökunum „kraftur, frelsi og friður“ er sá að skapa vænlegt umhverfi fyrir viðskipti á alþjóðavettvangi og búa til jákvæða hugmynd um Ísland í hugum neytenda erlendis sem þá skapi jákvæðar tengingar við framleiðsluvörur Íslendinga. Í skýrslunni er m.a. talað um útflutning matvæla og menningar frá Íslandi, og er íslensk tónlist með Björk Guðmundsdóttur í fararbroddi rædd sérstaklega.

Það er áhugavert að það virðist ekki skipta miklu máli hvað nákvæmlega er gert á Íslandi svo lengi sem ímynd landsins út á við er jákvæð og stöðug eins og birtist í þeim orðum að hægt sé að laga þann skaða sem umfjöllun um Ísland geti valdið erlendis, burtséð frá hvort sú umfjöllun á við rök að styðjast eða ekki. Þannig leggur nefndin til í lok skýrslunnar að unnið verði að hinum ýmsu viðburðum sem geti skapað jákvætt umtal og umfjöllun erlendis frekar en á raunverulegar aðgerðir landsins í þágu þeirra málaflokka sem ræddir eru. Til að mynda er lagt til að koma á fót svokölluðum friðarbúðum (Iceland: World Peace Camp) fyrir börn frá stríðshrjáðum löndum, sem kæmu til Íslands í eina viku, kynntust friðsælu landi og þjóð og yrðu síðan send aftur til síns heima til þess eins að gerast „friðarsendiherrar frá Íslandi“ (bls. 39). Aðstæður barnanna í heimalöndum sínum virðast ekki skipta neinu máli, hvorki fyrir né eftir friðarbúðirnar, né aðgerðir íslensku ríkisstjórnarinnar á alþjóðavettvangi. Til að mynda er hvergi minnst á stuðning Íslands við stríðin í Írak og Afganistan sem þó hlýtur að skaða „friðarímynd“ Íslands.

Söguskoðun nýfrjálshyggjunnar
Það hlýtur að vekja upp spurningar að sama umræða um mikilvægi ímyndar Íslands skuli koma fram í máli Bjarkar og annarra umhverfisverndarsinna á Íslandi og í skýrslu forsætisráðuneytisins. Þá vekur athygli að sú söguskoðun sem Björk heldur á lofti er nánast samhljóða þeirri söguskoðun sem skýrslan birtir og Sagnfræðingafélag Íslands hefur mótmælt með bréfi til forsætisráðuneytisins. Sú söguskoðun sem skýrslan birtir er að mati Sagnfræðingafélagsins söguskoðun sjálfstæðisbaráttunnar en í henni megi greina „goðsagnir á borð við frelsisþrá landsnámsmanna og nýja gullöld í kjölfar sjálfstæðis“ en þessi söguskoðun hefur verið endurskoðuð á síðustu áratugum (Mbl. 15.06.08). Í stuttu máli er því haldið fram í skýrslunni að „landnámsmennirnir hafi komið til Íslands í leit að frelsi“ og eftir að þjóðin fékk sjálfstæði frá Dönum hafi hún tekið „stökk frá því að vera þróunarland til þess að verða ein ríkasta þjóð í heimi.“ Ennfremur segir að Íslendingar séu „dugleg og stolt þjóð, mótuð af lífsbaráttu í harðbýlu landi“ (bls. 25).

Í málflutningi Bjarkar leggur hún áherslu á sjálfstæði þjóðarinnar gagnvart öðrum þjóðum og er tíðrætt um kúgun Dana. Hún líkir sambandi Íslands við ameríska álfyrirtækið Alcoa við samband Íslendinga við Dani. Auðvitað hefur Björk rétt fyrir sér þegar hún varar við því valdi sem álfyrirtæki gætu fengið í hendurnar ef allur iðnaður á Íslandi miðast við álframleiðslu. Hagsmunir Íslendinga yrðu þá ofurseldir álfyrirtækjum sem gætu gert kröfur ef iðnaðurinn snýr allur að álframleiðslu. Þá yrði Ísland, líkt og mörg af fátækari löndum heimsins, ofurselt valdi fárra stórfyrirtækja sem gætu í krafti stærðar sinnar hótað að flytja sig um set, loka verksmiðjum og segja upp fólki ef ríkið yrði ekki við kröfum þeirra, t.d. gætu álfyrirtækin krafist skattalækkana, enn lægra raforkuverðs og annarra vilyrða á kostnað velferðarkerfissins. Slíkt framferði er auðvitað ekki bara einkennandi fyrir álfyrirtæki því fyrirtæki í öllum geirum stunda þessi vinnubrögð. Þannig virkar nútíma alþjóðavæddur kapítalismi.

Landfræðingurinn David Harvey hefur einmitt bent á hvernig hlutverk ríkisvaldsins innan hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar takmarkast ávallt við að gæta viðskiptahagsmuna fyrirtækja frekar en annarra sviða, s.s. velferð almennings. Með einkavæðingu ríkisfyrirtækja og lágra skatta á fyrirtæki eigi að skapa umhverfi sem stuðli að vexti fyrirtækja og þar með að velsæld fólks. Fyrirtækjum sé treyst fyrir samfélagsmálum og velferð starfsmanna sinna. Í ræðu og riti hljómar þessi hugmyndafræði ef til vill ekki illa en raunin er sú að framkvæmd hennar fylgir aldrei bókstaf kenningarinnar. Fyrirtæki þurfa ávallt á ríkinu að halda til þess að koma nýfrjálshyggjunni á og þegar í harðbakkann slær leita þau ávallt til ríkisins eftir aðstoð (eins og nýleg dæmi af íslenskum bönkum sanna). Gott dæmi um sterk tengsl ríkisvalds og nýfrjálshyggju er Írak þar sem hagstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar hefur verið komið á en þar hafa allar eigur ríkisins og öll þjónusta við almenning verið einkavædd og hagkerfið opnað fyrir erlendum fjárfestingum. Eina eign Íraska ríkisins sem er undanskilin hinni nýfrjálsu hagstjórn er olía, hún hefur ekki verið einkavædd til þess eins að tryggja yfirráð Bandaríkjamanna yfir henni.

Það er áhugavert að gagnrýni Bjarkar, Andra Snæs og Framtíðarlandsins snýr aldrei að þessum fleti stóriðjuframkvæmda á Íslandi. Lágt raforkuverð og önnur vilyrði, svo sem ókeypis losunarkvótar, sem ríkisstjórnin hefur hingað til fært álfyrirtækjum á silfurbakka er aldrei sett í samhengi við hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar sem miðar öll að því að laða til sín fyrirtæki og framleiðslu, með öllum tiltækum ráðum og oft á kostnað annarra framkvæmda í þjóðfélaginu eða velferðarkerfissins. Þvert á móti hefur verið bent á að þær hugmyndir sem Andri Snær setur fram í Draumalandinu samræmast nýfrjálshyggjunni algerlega enda fékk Andri Snær sérstök verðlaun Sambands ungra sjálfstæðismanna fyrir Draumlandið, Frelsisskjöld Kjartans Gunnarssonar.

Það er mikilvægt að hafa í huga að samkvæmt hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar er aðeins einn aðili sem aldrei má græða og það er ríkið, eða sameiginlegir sjóðir fólksins í landinu. Eina hlutverk ríkisvaldsins er að tryggja svokallað „viðskiptaandrúmsloft“ fyrir einkafyrirtæki. Aðgerðir íslensku ríkisstjórnarinnar, bæði í valdatíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og nú í valdatíð Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, miðast við að laða til Íslands erlendar fjárfestingar og fyrirtæki. Þótt stóriðjuframkvæmdirnar séu oft uppnefndar „stalínískar“ í daglegu tali og þær kenndar við forræðishyggju, þá falla þær einstaklega vel að hugmyndafræði frjálshyggjunnar og fara ekki gegn henni eins og oft er haldið fram.

Þá er áhugavert að sú söguskoðun sem Björk og skýrsla forsætisráðuneytisins setja fram smellpassar við söguskoðun nýfrjálshyggjunnar. Þegar því er haldið fram að þjóðin hafi tekið „stökk frá því að vera þróunarland til þess að verða ein ríkasta þjóð í heimi á innan við öld“ eftir að „hún fékk frelsi og sjálfstæði“ er gefið í skyn að með innleiðingu nýfrjálshyggjunnar í íslensku samfélagi (frelsi) hafi þjóðin loksins fengið að blómstra. Þá er saga Íslands lesin út frá hagfræðikenningum sem fjalla um hvernig fátækari lönd geti náð í skottið á ríkari löndum ef aðferðir nýfrjálshyggjunnar eru notaðar. Þróunin í heiminum hefur hins vegar sýnt fram á það að þessi hugmynd virkar ekki – fátækari lönd heims hafa ekki náð í skottið á þeim ríkari þrátt fyrir að hafa tekið upp hagstjórn í anda nýfrjálshyggju. Í íslensku samhengi má allt eins, og ef til vill miklu frekar, leiða líkur að því að almenn velsæld í samfélaginu sé afurð velferðarkerfisins; almennrar heilbrigðisþjónustu, menntunar og félagslegs jafnaðar og að með nýfrjálshyggjunni sé verið að afnema þetta kerfi smám sama og afleiðingar þess séu enn ekki ljósar þótt nýleg mótmæli vörubílstjóra gefi vísbendingu um hvað koma skal.

Ný baráttuaðferð?
Það er áhugavert að megin röksemdafærsla náttúruverndarsinna á Íslandi skuli snúast um ímynd Íslands frekar en pólitískt og sögulegt samhengi stóriðju. Þá er athyglisvert hversu keimlíkur málflutningur náttúruverndarsinna og forsætisráðuneytisins er, báðum er umhugað um ímynd Íslands og telja að hana megi byggja á tengingu við náttúruna, hreinleika, kraft og frið. Eini sjáanlegi munurinn á orðræðu þessara aðila er sá að umhverfisverndarsinnarnir hafa áhyggjur af því að stóriðjan geti skaðað þessa ímynd Ísland á meðan rétt er tæpt á slíkum ótta í skýrslu ráðuneytisins, þ.e. Björk beinir orðum sínum gegn ákveðnum framkvæmdum t.d. í Helguvík á meðan vandlega er sneitt hjá slíkri umræðu í skýrslunni. Enda virðast raunverulegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar og framkvæmdir vera aukaatriði, það er ímyndin sem skiptir mestu máli.

Það hlýtur að vera umhugsunarefni umhverfisverndarsinna hversu auðveldlega ríkisstjórnin getur tekið upp málflutning þeirra án þess að breyta stefnu sinni í stóriðju á nokkurn hátt. Ef náttúrverndarsinnar  einblína á ímynd Íslands í baráttu sinni gegn stóriðju á Íslandi frekar en hugmyndafræðilegt samhengi stefnunnar er hætta á að málflutningur þeirra fái að heyrast óáreittur í samfélaginu næstu ár án þess að stefna stjórnvalda breytist á nokkurn hátt. Það er nefnilega of auðvelt að svara áhyggjum umhverfisverndarsinna af ímynd Íslands með orðum Ernu Indriðadóttur, framkvæmdastjóra samfélags- og upplýsingarmála hjá Alcoa Fjarðaáli, og saka þá, frekar en ríkisstjórnina, um að eyðileggja orðspor og ímynd Íslands með því að halda tónleika og útbúa heimasíður um málið því samkvæmt Ernu gæti fólk í útlöndum nefnilega farið að „trúa málflutningi eins og þeim sem Björk Guðmundsdóttir heldur fram“ (Mbl. 21.06.08). Því ef ímynd Íslands er það sem við höfum áhyggjur af skiptir þá nokkru hvort framkvæmdir í Helguvík séu hafnar, ef við pössum okkur á því að þegja um þær?

Spurning mín til umhverfisverndarsinna á Íslandi í dag er því þessi: Hefur sú baráttuaðferð sem snýr að ímynd Íslands og gengst inn á forsendur nýfrjálshyggjunnar gagnrýnislaust, ekki beðið skipsbrot? Þurfum við ekki að móta nýja stefnu til að bregðast við áframhaldandi stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar?

Höfundur er nemandi í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands

Heimildir

• Ástráður Eysteinsson, „Hvað er póstmódernismi? Hvernig er byggt á rústum?“, í Umbrot (Háskólaútgáfan: Reykjavík, 1999), bls. 369-401.
• Birgir Örn Steinarsson, „Móðir náttúra í Grasagarðinum“, 24 Stundir 06.06.08.
• Erna Indriðadóttir, „Álið, Björk og Alcoa“, Morgunblaðið 21.06.08.
• Harvey, David, Spaces of Global Capitalism. Towards a Theory of Uneven Geographical Development, (Verso: London, 2006).
• „Ímynd Íslands. Styrkur, staða og stefna“, Forsætisráðuneytið, mars 2008.
• Jóhann Bjarni Kolbeinsson, „Björk og Sigur rós með útitónleika í Reykjavík“, Morgunblaðið 31.05.08.
• Klein, Naomi, „Of course the White House fears free elections in Iraq“, The Gurdian (24.01.04), á netinu:  HYPERLINK “http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/24/usa.iraq1″ http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/24/usa.iraq1 (sótt 23.06.08).
• Magnús Þór Snæbjörnsson, „Er Draumalandið sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð?“ Skírnir (Haust 2007), bls. 464-495.
• „Með úrelta söguskoðun?“, Morgunblaðið 15.06.08.
• „Náttúra – tónleikar 28. Júní næstkomandi“, Smekkleysa.net (06.06.08).
• Páll Valsson, Íslensk bókmenntasaga III, ritstj. Halldór Guðmundsson (Mál og menning: Reykjavík, 1996).
• Sveinn Birkir Björnsson, „The Machine is Deaf“, viðtal við Björk Guðmundsdóttur og Andra Snæ Magnason, The Reykjavik Grapevine (8:2008).
• Úlfhildur Dagsdóttir, „Myndandir og myndbreytingar: Um myndbönd Bjarkar“, Skírnir (Haust 2001), bls. 391-419.
• Ástráður Eysteinsson, „Hvað er póstmódernismi? Hvernig er byggt á rústum?“, bls. 369-401.
• Sjá David Harvey, Spaces of Global Capitalism, bls. 10. Þá hefur Naomi Klein bent á að aðgerðir Bandaríkjamanna í Írak gangi þar að auki þvert á Genf og Haag sáttmálann þar sem skýrt er kveðið á um að hernámslið megi ekki selja eigur þess ríkis sem þeir hafa hernumið, heldur beri að varðveita þær fyrir komandi stjórnvöld í landinu. Sjá Naomi Klein, „Of course the White House fears free elections in Iraq“.
• Magnús Þór Snæbjörnsson ræðir þá líkingu sem er á milli hugmynda Andra Snæs og nýfrjálshyggjunnar í grein sinni í Skírni. Sjá Magnús Þór Snæbjörnsson, „Er Draumalandið sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð?“ bls. 464-495.