,,Þeir, sem vilja leggja verulega mikið á sig til að komast ekki í jólaskap, ættu að reyna að brjótast í gegnum þennan texta . Höfundar hans líta á sig sem forystusveit aðgerðasinna til að bæta íslenskt þjóðfélag að föllnum bönkunum.“

Þetta sagði eftirlaunaþeginn og nýnasista-útungarinn Björn okkar Bjarnason, föstudaginn 26. desember 2008 – annan í jólum síðasta árs – og átti þá við jólahugvekju Aftöku sem birst hafði fyrr sama dag. Eins og alltaf þegar hásætisbloggarar benda lesendum sínum á Aftöku, hoppaði lesendafjöldi síðunnar margfalda hæð sína í lofti við þetta hrós. Þetta var afskaplega skörp athugun hjá Birni: textinn sem hann benti lesendum sínum á er afar ólíklegur til að hafa komið nokkrum vel siðmenntuðum og valdtrúuðum þjóðfélagsþegnum í jólaskap. Eitthvað virðist þó hafa farið framhjá okkar manni því það er fjarri lagi að Aftökupennar líti á sig ,,sem forystusveit aðgerðasinna til að bæta íslenskt þjóðfélag“. Bæta hvað? Það er ekki hægt að laga þann eilífa error sem íslenskt samfélag er.

En hvernig sem því líður er nú tæpt eitt ár liðið og þrátt fyrir miklar breytingar á liðnu ári hefur jólaboðskapur Aftöku lítið breyst. ,,Engin jól! Enginn friður!“ er enn í fullu gildi og algjörlega við hæfi að hefja þessa jólaandvöku á ábendingu Björns og sjá hvort honum muni ekki lítast jafn vel á og í fyrra – ef ekki betur!

— — —

Þeir sem opna Morgunblaðið í gær, hin svokallaða aðfangadag, reka augun fyrst í heillar opnu auglýsing frá bensínsölunni N1; tvær blaðsíður sem að mestu eru fylltar hreindýrum á snjóbaðaðri íslenskri jörð en innihalda einnig hvatningarorð fyrirtækisins – sem heitir auðvitað Esso, eins og Arion heitir Kaupþing og Íslandsbanki heitir Glitnir – um endurreisn íslensk samfélags eftir þetta ár ,,mikilla umbrota“ og um gleðileg jól og farsælt komandi ár.

Eftir því sem er flett tekur hver heilsíðuauglýsingin við á fætur annarri, frá helstu máttarstoðum íslensks samfélags. Bankar, orku- og álfyrirtæki óska landsmönnum gleðilegra jóla og þakka fyrir öll árin á sama tíma og þau minna lesendur blaðsins á mátt sinn og kverkatak á öllum hliðum samfélagsins; efnahagslegum, pólitískum, félagslegum og persónulegum. Rio Tinto-Alcan minnir á fjögurra áratuga veru sína hér á landi, Alcoa sýnir samasemmerkið á milli fyrirbæranna Reyðarfjörður og Alcoa (því má auðvitað ekki gleyma að fyrir nokkrum dögum týndi Alcoa smá klink úr vösum sínum og gaf Hjálparstarfi Kirkjunnar… fyrirtækinu til mikillar ímyndarbötnunnar), og Norðurál gengur lengst; höfðar til samvisku þeirra sem einhvern tíman hafa efast um réttmæti álframleiðslu, sýnir okkur að án áls væri ekkert – ekki einu sinni jólasúkkulaðið!

Blaðið er – eins og það og aðrir einmiðlar landsins hafa verið síðustu vikurnar – í jóladressinu sínu; bitur kokteill gammeldagsjóla-nostalgíu annars vegar og sykurhúðaðs stress, gjaldþrots og síð-jóla megrunarkúra. Á toppi jólahysteríunnar mænir svo ritstjórnargrein blaðsins, þar sem hamast er á því að þó nútíminn sé ,,sennilega eirðarlausasta tíð sögunnar“ þar sem [t]ilbreyting og afþreying er krafa hvers dags“ og ,,[f]jarstýringin er nærtækasta vopn nútímamannsins“ – vilji flestir, trúaðir jafnt sem efasemdarfólk, að jólin lúti öðrum lögmálum. Ritningarrúnk ritstjóranna nær svo hámarki þegar þeir fullyrða að ,,þögul en ríkjandi krafa“ umlyki allt: ,,að á jólum gildi friðarskylda.“

Og þessi fullyrðing er ekki svo fjarri lagi. Meira að segja óeirðirnar og eldurinn sem fylltu götur grískra borga í desember síðasta árs fóru í jólafrí, og sömu sögu má segja af heldur kurteisara en ekki síður kröftugu andófinu sem hafði verið að byggjast upp með haustinu hér á landi. Það virðist sem langflestir lúti þessari óskrifuðu allsherjarreglu um þennan upplogna jólafrið.

Staksteinar Moggans í gær eru einmitt á þessum fölsku friðarnótum, þar sem Hjálpræðisherinn, Mæðrastyrksnefnd og önnur góðgerðasamtök, og þeir einstaklingar sem sinna sjálfboðastarfi fyrir þau, eru hafin upp í hæðstu hæðir. M.a segir:

,,Og þangað geta þeir leitað skjóls og stuðnings, sem fátækt þjakar, einstæðingsskapur eða bjargræðisleysi. Þar er hjálparhellum að mæta sem ekki hafa gleymt þeim sem veikast standa, líka um jól.“

Uppáhalds jólasaga Björns okkar Bjarnasonar er litla stúlkan með eldspýturnar en hún er áminning um að á jólunum eigi allir að upplifa “mannsæmandi” stund. Enginn á að vera svangur, einn eða kallt. Því það kæmi sér óþægilega fyrir efristéttirnar að hafa frosin, kinnfiskasogin barnaandlit á gluggunum sínum og lágstéttarpakk gramsandi í ruslatunnunum þeirra.  Nei, á jólunum vilja milli- og yfirstéttirnar fá að halda heilagan frið og ef það kostar það að þau þurfa að friðþægja sálirnar fyrir grenjandi raunsýnisfólki sem minnir á misskiptingu heimsins, þá gera þau það. Þau sópa með glöðu geði brauðmolunum af borðinu sínu til að kaupa sér frið, svo að lágstéttar pakkið geti ekki vælt undan því að geta ekki leyft sér kræsingarnar, klístrið og munaðinn sem hátíðin snýst um.

Allir eiga að upplifa hinn þvingaða friðaranda á jólunum. Viljugt eður ei, er utnagarðapakkinu hent í bað, skrúbbað bak við eyrun, sett í spariföt og helst látið brosa á mynd með enhverjum velunnaranum til að fullvíst sé að friðinn sé búið að skrá og tryggja. Staðfest hefur verið að allir muni þessa nótt fara að sofa einhverstaðar og þurfi ekki að stela sér gistingu í tómu húsi eins og alla hina daga ársins.  Og því getur enginn komið prúðbúinni fjölskuldu í uppnám á þessum fallega degi með sjokkernadi staðreyndum um fátækt, stríð og þrældóm í nálægasta umhverfi eða fjarskakistan, nei, hér á bæ eru allir búnir að borga tíundina til kirkjunnar sem fer í að kaupa smá vatnsdreytil handa negrunum með bólgnu magana. Og að hugsa sér, það kostar ekki nema klink, janfnvel þó krónan sé svona lág, já að hugsa sér hvað það er ódýrt að gera góðverk!

— — —

Jólin eru tími sýndarmennsku og popúlisma sem sýna sig best í framtaki listamanna, félagasamtaka, stórfyrirtækja og jafnvel stjórnmálaflokka, við að gera fátæku og einmanna fólki kleift af finna smjörþefinn af glassúrhúðuðum þægindunum jólanna. Tónlistarmenn gefa út plötur og skipuleggja tónleika þar sem allur ágóði eða hluti þess rennur til svokallaðra góðgerðasamtaka eða stofnanna á borð við Mæðrastyrksnefnd – auðvitað með tilheyrandi fjölmiðlaumfjöllunum og myndatökum sem ýta stoðum undir hugmyndina um hinn góða og réttsýna listamann; hugsjónamanninn, fátæka listamanninn sem af gjöfulsemi sinni er tilbúinn til að fórna hluta sinna litlu launa til lágstéttarpakksins sem venjulega á það skilið að borða skítt og sofa á götunni, en verður nú að fá að halda í það minnsta bærileg jól.

Matvöruverslanir nýta að sama skapi jólin sér til ímyndarsköpunar þegar forsvarsmenn þeirra taka sig til, hringja í fjölmiðla og tilkynna að fyrirtækið ætli að gefa fátækum svo og svo mörg kjötstykki, konfektkassa og maltdósir. Kaldhæðnin gæti ekki verið mikilfenglegri: fólk sem ekki hefur efni á að versla við þessar búðir – og er refsað harkalega ef það leyfir sér að taka lífsnauðsynlega næringu ófrjálsri hendi úr þeim – verður á einu andartaki að skjólstæðingum þessara stór- og góðhjörtuðu fyrirtækja.

Viðurkenning og réttlæting á núverandi ástandi stéttskiptingar og ójöfnuðs, byggðu á kerfisbundnu og eðlislægu ofbeldi yfirvalda, er aldrei sýnilegri en um jólin.

— — —

Þau sem ekki halda upp á jólin – burtséð frá því hvaða ástæður liggja þar að baki; trúarlegar, pólitískar eða aðrar – eru frík, öfgafull, andfélagsleg. Eitthvað af þessu eða allt saman! Því er stanslaust haldið að okkur að jafnvel þótt við séum ekki trúuð og þó við séum andsnúin kaup- og neyslumenningunni sem við búum í, getum við samt haldið jól. Við getum hitt fjölskyldur okkar, verið saman, borðað góðan mat, þegið og gefið gjafir, haft það gott.

En þetta er allt yfirbreiðsla.

Enginn vill viðurkenna hvað jólin raunverulega eru. Aldrei heyrist nokkur manneskja tala um hvað það sé æðislegt að kjarnafjölskyldur komi saman og troði sig út af óhollustu; börnin upplifi sitt árlega últra-sykursjokk, metist um stærð, fjölda og verð jólagjafa, kíti og sláist. Enginn talar um þá gleði sem því fylgi að æða um stórmarkaði og verslunarmiðstöðvar – umvafin fjöldaframleiddri popptónlist, eftirlitsvörðum og kröfunni um réttan jólamat, -gjafir og -stemningu – í stresskasti yfir því að ná hugsanlega ekki að gera allt sem ,,gera þarf“ til að halda fullkomin jól. Enginn vill viðurkenna að sökum þess hversu sterk þrælslundin er í fólki – sökum þess að flest fólk eyðir mestum tíma lífs síns í að vinna sér inn peninga til að geta verslað við vinnuveitendur sína – þarf það á þessum tveimur veisluvikum að halda til að gleyma því hvert raunverulegt líf þeirra er og sökkva sér í sykurhúðaðan gerviheim, slökkva á heilanum og baða sig í kolvetnissprengjum jólanna.

Kókikóli lestin rúllar að vanda niður Laugaveginn á aðventunni og friðargangan fór svo sömu leið á Þorláksmessu, bæði í vopnaðri fylgd varðhunda auðmagnsins, hinna ofbeldisfullu friðarvarða; lögguruglubullunni. Já! Svona eru jólin -  uppfull af fögrum stundum sem afhjúpa hrokann sem samfélagið er byggt á!

— — —

Ýmislegt fagurt ber þó á góma um jólin, m.a. sú staðreynd að búðarhnupl hefur færst gífurlega í aukarnar. Þótt oft sé verið að stela tilgangslausu rusli, fjöldaframleiddu drasli, ber því samt sem áður að fagna að fólk sé í aukum mæli að gefa skít í eignarrétt stórfyrirtækja. Þjófnaðurinn plantar líka inn sannleikanum: við erum ekki öll jöfn, sumir geta einfaldlega ekki lifað upp í þá lifnaðarhætti sem ætlast er til af meðalmanninum, neytandanum.

Og kröfurnar koma víða að, menntun okkar, afþreyningarefnið og einmiðlar innræta okkur skort og tómarúmið verður að fylla. En tómarúmið skapast líka af firringu okkar gagnvart lífinu: Fæstir finna tenginguna við verklega vinnu og þess að hiti sé í húsinu þeirra; fæstir finna tenginguna milli þess að næra sig og að puða. Allt er aðskilið og einangrað í þessu samfélagsmynstri. Arbeit mach frei!!!??? Gerandi og þolandi eru aðskildir hvor frá öðrum af stofnunum ríkisins. Á sama hátt er líf fólks aðskildar einingar. Flest fólk er í vinnunni því það þarf þess og veit ekki hvað það ætti annars að gera. Þaðan fer það heim í hlýja húsið sitt með öllum rafmagnstækjunum sem koma enn frekar í veg fyrir líkamlega tengingu við veruleikann og svo hefst hin göfuga afþreyingarástundun. Þá er úr ýmsu að velja – mis lélegu yfirleitt en flest allt er það stöff sem viðheldur firringunni og styður áframhald núverandi ástands.

Fjölskyldan er annað kúgunartól sem heldur fólki frá eigin frelsi. Hún heldur fólki í viðjum lærðrar vandamálahegðunar, bælingar, meðvirkni, eðlilegheita og skyldurækni. Og ástæða þess að fólk gefur blóðtengslunum ekki puttann ef því mislíkar þau, er sú að við erum alin upp við þá dellu að þegar fokið er í öll skjól að þá sé það víst bara fjölskyldan, ríkið og tryggingarfélögin sem standa með manni. Þá er eins gott að haga sér vel gagnvart þessum stofnunum og ekki þarf mikla skarpskyggni til að sjá að þessi innræting getur haldið jafnvel róttækum uppreisnarseggjum hæfilega mikið á mottunni.

Á jólunum sem og í öðrum hefðbundnum siðum samfélagsins er höfðað inn á samviskubit þeirra sem ekki vilja taka þátt. Uppreisnarseggirnir eru sagðir skemma hátíðina fyrir hinum fjölskyldumeðlimunum með stælunum og duttlungunum í sér, hvort sem það sé að vilja ekki mæta til kirkju, vilja ekki gefa gjafir, vera grænmetisæta, vera samkynhneigður, vilja ekki fara í jólaboð eða bara vilja ekkert með jólin hafa. Allar þessar afneitanir á siðum og venjum skapa óöryggi og reiði í fjölskyldunni sem reynir oft hvað hún getur til að fá viðkomandi ofan af þessu. Ef ,,uppreisnarseggirnir“ eiga svo börn þá eru börnin miskunarlaust notuð gegn þeim. Þeir eru kaldrifnjaðir ef þeir ætla að svifta börnunum jólunum; þeir eru ruglaðir ef þeir vilja ekki gefa barninu kjöt og nammi; nískir og sjálfselskir ef þeir vilja ekki leyfa börnunum að njóta pakkaflóðsins. Semsagt: fólk ræður ekki uppeldi barna sinna og má ekki reyna að stöðva skemmandi áhrif samfélagsins á barnið. Aldrei og alls ekki á jólunum!

En afhverju?

Jú, vegna þess að sú staðreynd að fólk vill ekki taka þátt í jólaruglinu gefur skilaboðin að það sé jafnvel eitthvað bogið við þessa helgisiði – og það sem verra er, að það sé jafnvel raunverulegt val um hvort fólk gleypi við þeim eða ekki.

— — —

Helgislepjan er alls staðar – hvar sem fæti er stigið niður í þessu samfélaginu. Og þar sem hún er, þar er firringin. Jóla- og (afsakið meðan við ælum) friðarkveðjur andstæðra fylkinga sanna tvennt. Í fyrsta lagi hversu nálægar þessar andstæðu fylkingingar eru hvorri annarri og í öðru lagi hversu sterkt tangarhald kristin kirkja hefur á öllum hliðum samfélagsins. Dæmin tala sínu máli:

,,Smugan óskar öllum nær og fjær gleðilegra jóla og gæfu, hamingju og friðar á nýju ári.“

,,AMX sendir lesendum sínum og landsmönnum öll bestu jólakveðjur með ósk um frið og kærleika um hátíðina.“

,,Vefþjóðviljinn óskar lesendum sínum öllum gleðilegra jóla.“

,,Vantrú óskar öllum trúleysingjum og trúmönnum, ákafafólki og sinnuleysingjum, aðdáendum og öllum hinum gleðilegrar hátíðar. Hafið það sem allra best, njótið þess að vera til, verið góð hvert við annað og gangið hægt um gleðinnar dyr.“

Að þessari upptalningu lokinni er ekki annað við hæfi en Aftaka viðurkenni öfgar sínar og algjört hatur á grunngildum og -hefðum þessa samfélags. Firrtur og valdneyddur friður er ekki friður. Það verður aldrei friður á meðan maðurinn býr á þessari jörð. Það verða alltaf átök – á jólum sem á öðrum tímum.

Við getum því ekkert annað gert en endurtekið jólakveðju okkar frá því fyrir ári síðan: Engin jól! Engin friður!

Já… enginn fjandans friður!!!